TIP: Anderen lezen eerst dit artikel: “Institutioneel gaslighten“
Institutioneel gaslighten kan nooit worden gerekend tot behoorlijk overheidshandelen. Word jij hierdoor gedupeerd? Het is begrijpelijk dat je iets wilt doen, maar het is geen gemakkelijke opgave. Emotie helpt je vaak niet verder; wie emotioneel reageert, loopt het risico zelf onder druk te komen te staan. De gemeente moet door de knieën, niet jij. Gelukkig zijn er verschillende strategieën om de gemeente “terug te pakken” door structuur, bewijs en macht terug te nemen.
8 november 2025 – Ray Heijder, jurist bij Ebenezer Advies
Strategieën
-
- Doorbreek de interne bevestigingslus;
- Dwing herziening van het besluit af;
- Gebruik hun taal tegen hen;
- Maak het publiek en transparant;
- Verander de machtsbalans.
1. Doorbreek de interne bevestigingslus
Wanneer de gemeente zich beroept zich op een intern onderzoek (“uit onderzoek is gebleken…”) kun je dit aanpakken door de onafhankelijkheid ter discussie te stellen.
Vraag schriftelijk (met WOO-verzoek):
Ik verzoek om inzage in het onderzoeksrapport, de onderzoeksvraag en de gebruikte onderzoeksmethode.
Effect: je haalt het onderzoek van de gemeente uit de mist. Als het onderzoek niet onafhankelijk was (of zelfs niet werkelijk is uitvoerd), valt de autoriteit van de gemeente weg.
2. Verplaats de discussie
Een gaslightende gemeente wil het debat versmallen tot: “Wij hebben gelijk, want wij zijn de autoriteit.”
Zodra je meegaat in dat spel, verlies je doordat de gemeente de spelregels en de definitie van “gelijk” bepaalt.
Door de discussie te verleggen naar de procedure, verander je het speelveld:
- Wie heeft gelijk? → subjectief, moeilijk bewijsbaar.
- Is de procedure eerlijk gevolgd? → objectief, toetsbaar, juridisch controleerbaar.
De gemeente kan niet zomaar zeggen: “Wij hebben correct gehandeld“. Dat doet ze doorgaans wel, maar je kunt juridisch afdwingen dat zij dat moet aantonen.
Gebruik hun taal tegen hen
Een gaslightende gemeente rekent erop dat burgers gefrustreerd raken en emotioneel reageren, want dan kunnen ze hen gemakkelijk wegzetten als “niet redelijk” of “subjectief”. In extreme gevallen wordt een burger gelabelled met ‘psychatisch ziektebeeld’.
Maar als jij in hún taal reageert — juridisch precies, bestuurlijk correct en kalm — dan breek je hun machtspositie van binnenuit.
Gebruik hun sleutelwoorden
Gemeenten houden van woorden als zorgvuldigheid, objectiviteit, transparantie, gelijkheid van behandeling, vertrouwen en rechtmatigheid. Dat zijn hun morele fundamenten — citeer ze, en spiegel ze.
Ik waardeer dat u het belang van zorgvuldigheid benadrukt. Juist daarom verzoek ik u om aan te tonen op welke wijze mijn inbreng in dit proces zorgvuldig is meegewogen.
Effect: je plaatst hen in de positie dat ze hun eigen norm moeten naleven.
Citeer hun eigen zinnen terug
Gebruik letterlijk hun formuleringen, maar zet er een logische vraag achter.
Bijvoorbeeld als ze schreven:
Uit onderzoek is gebleken dat de medewerker correct heeft gehandeld.
Dan antwoord je met:
U geeft aan dat uit onderzoek blijkt dat de medewerker correct heeft gehandeld. Kunt u toelichten op basis van welke feiten en onafhankelijke toets dit is vastgesteld, en hoe mijn inbreng daarin is verwerkt?
Effect: je dwingt hen hun bewering te onderbouwen zonder emotie of verwijt.
Gebruik de Awb als ruggengraat
Verwijs subtiel naar de Algemene wet bestuursrecht (Awb).
Ambtenaren kunnen daar niet zomaar omheen.
Volgens artikel 3:2 Awb moet een bestuursorgaan bij de voorbereiding van een besluit de nodige kennis vergaren omtrent de relevante feiten en de af te wegen belangen. Kunt u aangeven hoe hieraan is voldaan?
Effect: je klinkt juridisch onderlegd, maar niet vijandig. Ze moeten nu formeel reageren.
Spiegel hun toon, niet hun houding
Gebruik hun formele, beheerste toon — maar vul die met je eigen scherpte.
Bijvoorbeeld:
Ik begrijp dat u vertrouwen heeft in uw medewerker. Vertrouwen is belangrijk, maar mag een objectieve toetsing niet vervangen.
Of:
Ik waardeer dat u zich beroept op de zorgvuldigheid van het proces. Juist daarom lijkt het me passend om de onderliggende onderzoeksgegevens inzichtelijk te maken.
Effect: je gebruikt hun instrumenten, maar draait ze 180 graden om.
Gebruik bestuurlijke taal om macht te herverdelen
Zeg niet “ik voel me niet gehoord”, maar zeg:
Mijn inbreng lijkt niet kenbaar te zijn meegewogen.
Zeg niet “jullie luisteren niet”, maar zeg:
Uit de motivering blijkt niet op welke wijze mijn argumenten zijn beoordeeld.
Zeg niet “jullie liegen“, maar zeg:
De verstrekte informatie wijkt af van eerdere communicatie. Kunt u dit toelichten?
Effect: formeel taalgebruik maakt je onaanraakbaar — ze kunnen je niet meer als ‘emotioneel’ of ‘onredelijk’ wegzetten.
Maak het publiek en transparant
Gemeenten zijn vaak allergisch voor publieke verantwoording. Ze handelen anders zodra ze weten dat anderen meekijken. Zolang de discussie binnenskamers blijft, kan men zich verschuilen achter interne onderzoeken, standaardzinnen en autoriteit. Openbaarheid doorbreekt dat patroon.
Daarom:
- Schrijf brieven aan de gemeenteraad en stel gerichte vragen over de zorgvuldigheid en transparantie. Raadsleden zijn jouw democratische ingang en kunnen het college ter verantwoording roepen.
- Gebruik social media om feitelijke informatie te delen. Geen emoties, maar data, citaten en officiële teksten. Benoem waar transparantie ontbreekt, en verwijs naar documenten.
- Schrijf een blog waarin je jouw proces beschrijft, inclusief data, brieven en je pogingen om openheid te krijgen. Dit creëert een openbaar archief dat moeilijk te negeren is.
- Laat documenten openbaar maken via de Wet open overheid (Woo). Vraag onderliggende rapporten, interne notities en e-mails op. Het recht op openbaarheid is wettelijk verankerd — gebruik het.
In het begin lijkt dit allemaal weinig effect te hebben. De gemeente reageert formeel, ontwijkend of defensief. Maar de kracht zit in herhaling en volharding. Elke brief, elke blogpost, elke Woo-aanvraag legt een nieuw stukje bloot van het systeem dat liever gesloten blijft. Transparantie werkt langzaam, maar onvermijdelijk.
En precies dat — de constante, beleefde en goed gedocumenteerde herhaling — is wat uiteindelijk verschil maakt.
Dat zal ze leren: niet door woede, maar door licht in het duister!
Verander de machtsbalans
De kern van gaslighting is macht. Pak macht terug door:
- Alles schriftelijk vast te leggen, met datum en bijlagen
- Citaten van de gemeente in je antwoord te gebruiken
- Feiten centraal te stellen, niet oordeel of emotie
Voorbeeld:
U stelt dat uit onderzoek blijkt dat de medewerker correct heeft gehandeld. Kunt u specificeren welke feiten in dat onderzoek zijn vastgesteld en hoe deze zich verhouden tot de door mij ingebrachte stukken?
Zakelijk en feitelijk, maar het ontregelt framing.
Over dit artikel
Het artikel “Strategieën tegen institutioneel gaslighten” van Ray Heijder (Ebenezer Advies, 78november 2025) legt als vervolg op het artikel “Institutioneel gaslighten” helder uit hoe overheden via taal en machtspatronen burgers kunnen laten twijfelen aan hun eigen waarneming. De auteur laat zien hoe burgers hiertegen kunnen optreden door strategie, taal en volharding.
Hoewel het essay minder geschikt is als wetenschappelijk beleidsdocument — er ontbreken bronnen en systematische vergelijkingen — is het een krachtig maatschappelijk signaal en een aansporing tot transparantie en bestuurlijke verantwoording.